'Aandacht’ en ‘wijsheid’ bij de ‘Pruuse Begieenen’

De zusjes Polak in de sneeuw in de winter van 1942-1943
GAW

De expositie over joodse onderduikkinderen in Gemeentemuseum de Tiendschuur in Weert maakt melding van het verblijf van twee zusjes bij de Ursulinen. Het gaat om Eef en Sini Polak, die enkele maanden in 1942 en 1943 ondergedoken waren bij deze ‘onderwijszusters’ in Weert.
Daarom laat ik hier een foto zien van de twee meisjes in de sneeuw achter in de tuin van het kloostercomplex. De foto is afkomstig uit een album waarin meer foto’s van de twee kinderen staan. Dan vraag je je wel af of de foto´s tijdens de oorlog werden ingeplakt en al voorzien van bijschriften.
Onverstandig? De maakster, mère Raphaëla Löchtermann, moet zich erg zeker hebben gevoeld dat het album niet werd gezien door verkeerde ogen. En dat alles bij een orde die in Weert lange tijd bekend stond als de ‘Pruuse Begieenen’.

Hoekpand

Van deze orde, klooster en onderwijsinstituut kan men gelukkig nog op enkele plaatsen - de zusters vertrokken in 1989 uit Weert - de aanwezigheid proeven. Maar het pensionaat en de klaslokalen van het lager onderwijs vielen aan de sloophamer ten prooi. Het verhaal van de twee meisjes maakte bij mij weer herinneringen los aan dit verloren gegane stukje Weert.

De foto van deze aflevering is voor zover mij bekend de oudste opname van het karakteristieke hoekpand, dat lang beeldbepalend was voor de toegang naar de Nieuwe Markt. Het pand werd in 1920 door de gemeente gebouwd als een school met twaalf leslokalen. Van een vergunning en bestektekening ontbreekt in het archief helaas elk spoor.

Molenstraatje

In 1876 hadden de zusters een pand aangekocht op de hoek van de latere Van Berlostraat en Langstraat (nu De Poorter). Met het lesgeven ging het voortvarend en begin 20e eeuw waren er al kleine uitbreidingen nodig. De uitbreiding van 1920 was daarentegen omvangrijker en greep veel meer in in de bestaande bebouwing van het toenmalige Molenstraatje (genoemd naar de nabij gelegen Binnenmolen). Die bebouwing verdween. Daaronder ook het armenhuis van Willem van Heijthuijsen, een rijke Weertse koopman die een fortuin maakte in het 17de eeuwse Haarlem. De uitbreiding betekende ook het einde van de eeuwenoude zijtak van het Molenstraatje, die net voor het begin van de Langstraat uitkwam op de Wal. Die verbinding heette trouwens ook Molenstraatje. Helemaal verdween hij niet want op een tekening van de uitbreiding van het schoolcomplex in 1928 staat hij nog deels met behoud van de aanliggende woningen. Met de uitbreiding doel ik op de bouw van de ‘R.K. Huishoud- en Vakschool voor meisjes te Weert’ aldus de kop op de bestektekening. Architect is M. Bauwens, dan bouwmeester van de gemeente Weert en later het brein achter het plan van de singels.

Kleuterschool

In 1929 vindt een volgende uitbreiding plaats in de vorm van een kleuterschool. Deze uitbreiding met een ‘Bewaarschool en patronaatszaal v/d Maria Schoolvereeniging’, is opnieuw van M. Bauwens. Het complex bestaat uit drie kleuterklassen en twee speelzalen; deze laatste met de typische ronde uitbouw aan de achterzijde en gelukkig nog altijd te bewonderen. Bovenin bevindt zich de patronaatszaal met een podium voor toneel of anderszins. Met de kleuterschool worden ook de resterende huizen aan het oude Molenstraatje gesloopt en wordt het gebied achter de scholen aan de singel opnieuw ingericht. Van de oorspronkelijke invulling van dit deel van Weert is dan weinig meer over.

Aandacht

De entree van het uit 1920 daterende de voormalige schoolcomplex van de Zusters Ursulinen op de hoek van Wilhelminasingel en Van Berlostraat
GAW Beeldbank 1755

De foto dateert van het midden der jaren 20 van de vorige eeuw en laat de fraaie schoolingang zien. Opvallend aan het de hoek is de terugspringende gevel met de dubbele deuren en de typische lange, smalle en in de gevel verspringende ramen. Tussen de twee deuren bevond zich op de begane grind de directiekamer.
Het vermelden waard zijn de twee reliëfs boven de deuren; links een uil, rechts een papegaai met daaronder respectievelijk de namen van twee onderwijsdeugden: wijsheid en aandacht. Deze twee stenen kan men overigens nu nog bekijken. Ze zijn opgenomen in de muur die aan de zuidkant de afbakening vormt van de tegenwoordige Ursulinenhof.
Het is op de foto niet te zien maar de omgeving moeten we ons nog voorstellen met gracht. Pas een klein decennium later zou Bauwens met een plan komen voor de vernieuwing van de wallen en zien we het ontstaan van de Wilhelmina- en Emmasingel.
Interessant zijn ook de oude verkeersborden met de opschriften ‘Maximum snelheid 10 km per uur’ en daaronder het bord ‘Verboden voor motorvoertuigen...’  Naar die norm zou zelfs nog menig al te enthousiaste scootmobiel-gebruiker van tegenwoordig op de promenades op de bon geslingerd worden…

Meer informatie over de twee meisjes Polak, het fotoalbum vind u op de webpagina
van de tentoonstelling Joodse Onderduikkinderen in Weert en Limburg.
 

Theo Schers
Erfgoedcluster Weert

Bron

Land van Weert katern Typisch Weert rubriek Toen en noow 6 mei 2012

Terug in de tijd

Ga naar het overzicht Toen en Noow 2012

Ga naar het overzicht Toen en Noow vanaf 2008